Przez niemal cztery dekady pozostawał poza zasięgiem widzów. Choć nakręcono go jeszcze w latach 80., nigdy nie doczekał się pierwotnie planowanej emisji. W tle były oskarżenia o zniesławienie, pozwy sądowe, jeden z najpotężniejszych bossów włoskiej mafii i polityczne kulisy, których twórcy nie zamierzali przemilczeć. „Kamorysta” Giuseppe Tornatore to serial z historią niemal równie sensacyjną, jak opowiedziana w nim kryminalna intryga. Co sprawiło, że produkcja musiała czekać na premierę prawie 40 lat?
„Kamorysta” Giuseppe Tornatore. Serial, którego nie pozwolono pokazać
Nazwisko Giuseppe Tornatore kojarzy się przede wszystkim z nagrodzonym Oscarem „Kinem Paradiso”. Niewielu widzów wie jednak, że słynny włoski reżyser ma na koncie również pięcioodcinkowy serial kryminalny. „Kamorysta” (Il Camorrista, znany również jako The Camorrist) powstał w 1985 roku, ale na jego premierę trzeba było czekać aż do 2025 roku (w Polsce oficjalnie ukazał się dopiero wczoraj, 3 listopada 2026 roku!).
Co ciekawe, nie była to produkcja, którą twórcy porzucili na etapie przygotowań. Serial został nakręcony i zmontowany. Gotowe odcinki trafiły jednak do magazynów, a z czasem uznano je za zaginione. Przez kolejne dziesięciolecia nikt nie potrafił przywrócić ich widzom. Za tym niezwykłym opóźnieniem kryje się historia konfliktów prawnych i politycznych kontrowersji, które wybuchły wokół kinowego filmu Tornatore pod tym samym tytułem. To właśnie jego problemy z dystrybucją przekreśliły szanse telewizyjnej wersji.
Prawdziwy boss mafii poczuł się urażony. Zaczęły się pozwy
Żeby zrozumieć, dlaczego „Kamorysta” zniknął na tak długo, trzeba cofnąć się do 1986 roku. Wtedy do kin trafił film „Il camorrista”, opowiadający historię gangstera wzorowanego na Raffaele Cutolo, jednym z najpotężniejszych bossów neapolitańskiej Camorry.
Główny bohater, nazywany Profesorem (’o Professore), nie był przypadkową fikcyjną postacią. Jego historia i sposób działania wyraźnie nawiązywały do prawdziwego przestępcy. Choć twórcy nie użyli nazwiska Cutolo, podobieństwa okazały się na tyle czytelne, że mafijny boss postanowił wkroczyć na drogę sądową.
Jego pełnomocnicy zażądali zajęcia kopii filmu, argumentując, że produkcja narusza jego godność i reputację. Pozew przeciwko twórcom złożył również Ciro Cirillo, ówczesny prezydent Kampanii. Powodem był sposób przedstawienia jego porwania przez Czerwone Brygady i kontrowersyjnych negocjacji z udziałem Camorry. Do grona niezadowolonych początkowo dołączył także popularny prezenter telewizyjny Enzo Tortora. Uznał, że jedna z filmowych postaci może nawiązywać do jego osoby. Ostatecznie jednak wycofał pozew, kiedy zrozumiał, że nie o niego chodziło.
Sprawa nabrała poważnych rozmiarów. W 1987 roku kopię filmu zajęto w rzymskich studiach Titanus, a postępowania dotyczące zniesławienia ciągnęły się przez kolejne lata. Dopiero w grudniu 1991 roku sąd w Genui zastosował amnestię, dzięki której możliwe stało się zniesienie zajęcia i ponowne rozpowszechnianie produkcji.
Mafia, politycy i tajemnicze układy daleko wykraczające poza kino
Kontrowersje wokół filmu nie ograniczały się do kwestii tego, czy przedstawiono w nim prawdziwe osoby w niekorzystnym świetle. Produkcja dotykała tematów wyjątkowo drażliwych dla włoskiego społeczeństwa lat 80. W centrum opowieści znalazły się powiązania Camorry z polityką, wymiarem sprawiedliwości i strukturami państwa. Szczególnie wrażliwy był wątek porwania Cira Cirilla oraz negocjacji prowadzonych w związku z jego uwolnieniem.
Według relacji aktora Marzia Honorato dodatkowym problemem mogło być przedstawienie układu łączącego Raffaele Cutolo, Czerwone Brygady i państwo. Taki obraz wydarzeń sprawiał, że film wykraczał daleko poza konwencję klasycznego kina gangsterskiego. Pojawiały się również zarzuty, że zarówno książka Giuseppe Marrazzo, na której oparto historię, jak i jej filmowa adaptacja mogą romantyzować postać Cutolo. Krytycy zwracali uwagę na ryzyko budowania mitu niepokornego mafijnego bossa, mimo że opowieść dotyczyła brutalnej organizacji przestępczej.
Co ciekawe, sam Cutolo także nie był zadowolony z tego, jak przedstawiono jego historię. Krytykował zarówno książkę, jak i film, szczególnie sposób ukazania śmierci swojego bliskiego współpracownika Vincenza Casilla. Nie odpowiadała mu również konwencja narracyjna, która sprawiała wrażenie, jakby cała historia była opowiadana z jego perspektywy.
Kim był Raffaele Cutolo? Pierwowzór Profesora miał brutalną przeszłość
Postać Profesora nie jest wyłącznie ekranową fantazją scenarzystów. Jej pierwowzór, Raffaele Cutolo, rzeczywiście zbudował potężną organizację przestępczą, którą potrafił kierować nawet zza więziennych murów.
Pierwszy wyrok za zabójstwo usłyszał w 1963 roku. W więzieniu Poggioreale zaczął budować sieć lojalnych współpracowników, a w 1970 roku założył Nuova Camorra Organizzata (NCO). Organizacja szybko stała się jedną z najpotężniejszych struktur przestępczych w rejonie Neapolu. Jej działalność obejmowała między innymi handel narkotykami, przemyt papierosów, wymuszenia i porwania. Cutolo potrafił wydawać polecenia, rekrutować ludzi i zarządzać interesami nawet podczas pobytu w więzieniu. W wojnach pomiędzy rywalizującymi frakcjami camorry w latach 80. zginęło około 800 osób.
Boss został aresztowany w 1979 roku. Od 1995 roku przebywał w więzieniu w Parmie, objęty szczególnie surowym reżimem antymafijnym 41-bis, który znacząco ograniczał jego kontakty ze światem zewnętrznym. Zmarł 17 lutego 2021 roku, mając 79 lat. Przyczyną śmierci były powikłania po zapaleniu płuc i sepsa. Łącznie spędził w więzieniach ponad 57 lat. Nigdy nie zdecydował się na współpracę z wymiarem sprawiedliwości ani nie okazał skruchy.
Jego pogrzeb również odbył się w wyjątkowych okolicznościach. Włoskie władze zakazały publicznej ceremonii, by nie mitologizować przestępcy, dlatego też Cutolo został pochowany nocą w rodzinnym Ottaviano, u stóp Wezuwiusza. Według doniesień uczestniczyło w niej zaledwie dwanaście osób.
36 lat poszukiwań. Jak odnaleziono zaginiony serial?
Problemy prawne kinowego „Kamorysty” miały konsekwencje również dla wersji telewizyjnej. Tornatore nakręcił ją równolegle z filmem, ale po niepowodzeniu filmu producenci stracili zainteresowanie jej emisją. Pięć odcinków zapisanych na taśmach 35 mm trafiło do magazynów. Z czasem utracono ślad po materiałach, a produkcję zaczęto traktować jak dzieło, które bezpowrotnie przepadło. Poszukiwania trwały około 36 lat. Przełom nastąpił podczas przeglądania archiwów wytwórni Titanus, kiedy to natrafił na nie Guido Lombardo, syn pierwotnego producenta Goffreda Lombarda.
Odnalezienie taśm umożliwiło przeprowadzenie ich kompleksowej restauracji. Prace nad odnowieniem obrazu w jakości 4K nadzorował sam Tornatore. Zadbano również o nową korekcję barw, konwersję dźwięku mono do formatu 5.1 i dostosowanie obrazu do proporcji 16:9, przy zachowaniu materiału wyjściowego w formacie 1,33:1.
Pierwszy pokaz odrestaurowanej wersji odbył się podczas Festiwalu Filmowego w Rzymie w 2023 roku. Międzynarodowa premiera nastąpiła rok później na Series Mania w Lille. Dopiero w 2025 roku produkcja trafiła do szerszej dystrybucji.
O czym opowiada „Kamorysta”? Pięć odcinków mafijnej historii
Serial przedstawia historię Profesora, który z więziennej celi w Poggioreale buduje i rozwija zreorganizowaną Camorrę. Po ucieczce, przy wsparciu swojej siostry Rosarii, tworzy rozległą strukturę przestępczą, stopniowo przenikającą kolejne warstwy społeczeństwa. Akcja rozgrywa się w Neapolu lat 70. i 80. XX wieku, ale obejmuje również wydarzenia w Nowym Jorku oraz kontakty z sycylijską Cosa Nostrą. To zarówno opowieść mafijna, jak i historia mechanizmów władzy, zależności i korupcji.
W głównych rolach występują Ben Gazzara jako Profesor, Laura Del Sol jako Rosaria oraz Leo Gullotta jako komisarz Iervolino. Muzykę skomponował Nicola Piovani, a scenariusz napisali Giuseppe Tornatore i Massimo De Rita. Całość składa się z pięciu odcinków trwających około 50–55 minut. Co szczególnie interesujące, jest to jedyny serial telewizyjny wyreżyserowany przez twórcę „Kina Paradiso”.
Gdzie obejrzeć „Kamorystę”? Serial jest wreszzcie dostępny w Polsce
Historia produkcji, która przez dziesięciolecia pozostawała poza zasięgiem widzów, doczekała się wreszcie dalszego ciągu. Od 3 listopada 2026 roku dostępna jest w Polsce na nowej platformie streamingowej Cinobo.
Czytaj też:
Zwiastun tego thrillera wywołuje ciarki. Znany reżyser opowiada historię własnej rodziny Czytaj też:
Kinowy klasyk teraz na Netflix. „Rewelacyjnie utkana intryga” – piszą widzowie