Jerzy Kosiński pozostaje jedną z najbardziej zagadkowych postaci światowej literatury. W rocznicę jego urodzin (14 czerwca 1933, Łódź) warto przypomnieć pisarza, który z łódzkiego chłopca stał się gwiazdą amerykańskiej kultury, a jego życiorys do dziś wywołuje równie gorące dyskusje jak napisane przez niego książki.
Jerzy Kosiński — kontrowersyjna legenda
Niewielu polskich twórców zrobiło tak spektakularną karierę w Stanach Zjednoczonych. Kosiński pisał wyłącznie po angielsku, wykładał na Uniwersytecie Yale, pojawiał się w najpopularniejszych programach telewizyjnych i obracał się w towarzystwie hollywoodzkich gwiazd oraz wpływowych dziennikarzy. Jako prezes amerykańskiego PEN Clubu należał do najważniejszych postaci życia literackiego lat 70., a jego książki sprzedawały się w milionach egzemplarzy.
Jednocześnie jego legenda od początku miała drugie oblicze. O ile Amerykanie widzieli w nim literackiego geniusza, o tyle w Polsce wzbudzał kontrowersje, przede wszystkim za sprawą „Malowanego ptaka”. Środowiska narodowe okrzyknęły ją „antypolską”, a jej autora wręcz „Polakożercą”. W 1994 roku Joanna Siedlecka wydała „Czarnego Ptasiora" – reportaż, w którym dowodziła, że autor kłamał, przedstawiając pisany przez siebie tekst jako autobiografię. Z drugiej zaś strony Hollywood okrzyknął „Malowanego ptaka” kwintesencją literatury czasu Zagłady.
Nie można także zapominać o sławie, jaką zyskał dzięki ekranizacji kolejnej swojej książki, „Wystarczy być”. W filmie z 1979 roku w reżyserii Hala Ashby'ego w roli głównej upośledzonego umysłowo Chance'a O'Grodnicka, który zostaje uznany za genialnego polityka i kandydata na prezydenta USA, wystąpił będący wówczas u szczytu sławy Peter Sellers. Kosiński napisał scenariusz wraz z Robertem C. Jonesem, a film został uhonorowany nagrodą BAFTA (1981) i nominacją do Złotego Globu (1980) za scenariusz.
Z czasem wokół autora narosły także oskarżenia o konfabulacje i plagiaty, więcej mówiono o jego dywagacjach na temat wszelkich możliwych dewiacji seksualnych, niż o literaturze, a jego biografia (w tym m.in. ze starszą o 20 lat multimilionerką Mary Wei) stała się niemal tak fascynująca, jak twórczość. Życie niezwykłe bez wątpienia niezwykłego człowieka skończyło się 3 maja 1991 roku. Kosiński popełnił samobójstwo w apartamencie na Manhattanie.
Jerzy Kosiński — najważniejsze książki
„Malowany ptak”
To książka, która zmieniła życie Kosińskiego i otworzyła mu drzwi do amerykańskich salonów. Opublikowana w 1965 roku powieść opowiada o losach żydowskiego chłopca ukrywającego się podczas II wojny światowej. Pełna brutalności i wstrząsających scen historia została uznana za jedno z najważniejszych dzieł literatury dotyczącej wojennej traumy. Powieść przetłumaczono na kilkadziesiąt języków, a magazyn „Time” umieścił ją na liście najważniejszych powieści anglojęzycznych. W 2019 roku doczekała się ekranizacji w reżyserii Václava Marhoula z międzynarodową obsadą.
„Wystarczy być”
Najbardziej znana satyra polityczna w dorobku pisarza. Bohater powieści, prostoduszny Chauncey Gardiner, przez serię nieporozumień zostaje uznany za wybitnego eksperta, finansistę i przyszłego polityka. Kosiński stworzył błyskotliwą opowieść o sile mediów, powierzchowności elit i społeczeństwie uzależnionym od telewizji. Ekranizacja z Peterem Sellersem stała się światowym przebojem, a sam autor współtworzył scenariusz, za który otrzymał nagrodę BAFTA oraz nominację do Złotego Globu.
„Kroki”
Druga powieść Kosińskiego ugruntowała jego pozycję w amerykańskim świecie literackim. Składająca się z serii powiązanych opowiadań książka porusza temat przemocy, dominacji i ludzkich obsesji. To właśnie za „Kroki” autor otrzymał prestiżową National Book Award, jedną z najważniejszych nagród literackich w Stanach Zjednoczonych.
„Pustelnik z 69. ulicy”
Jedna z najgłośniejszych późnych książek Kosińskiego. Autor przygląda się samotności i wyobcowaniu człowieka funkcjonującego w wielkiej metropolii. Nowy Jork staje się tutaj nie tylko miejscem akcji, ale także symbolem współczesnego świata, w którym tłum nie chroni przed poczuciem osamotnienia.
„Randka w ciemno”
Powieść doskonale pokazująca zainteresowanie autora tematami seksualności, relacji międzyludzkich i psychologicznych obsesji. Kosiński nie unikał tematów niewygodnych i często prowokował czytelników do konfrontacji z własnymi uprzedzeniami. „Randka w ciemno” należy do jego najbardziej dyskutowanych książek.
„Diabelskie drzewo”
To kolejna pozycja, w której pisarz zagląda w najmroczniejsze zakamarki ludzkiej natury. Bohaterowie funkcjonują na granicy społecznych norm, a fabuła prowadzi czytelnika przez świat manipulacji, pożądania i moralnych kompromisów. Książka potwierdziła opinię Kosińskiego jako autora chętnie przekraczającego granice literackiego tabu.
„Przyszłość należy do nas, towarzyszu”
Debiut książkowy w Stanach opublikowany pod pseudonimem Joseph Novak. Było to socjologiczne studium życia w systemie totalitarnym i próba zrozumienia mechanizmów funkcjonowania społeczeństwa radzieckiego. Publikacja zwróciła uwagę amerykańskich czytelników i otworzyła autorowi drogę do dalszej kariery literackiej.
Czytaj też:
Dziś 3 nowości na Netflix i 3 na HBO Max. Wyczekiwany polski serial już jest! Czytaj też:
Netflix udostępnia filmowy księgozbiór. Tak znajdziecie nową opcję